Waarom krijgen voetballers hartstilstand op het veld?

Het beeld is inmiddels bekend van meerdere wedstrijden: een speler zakt zonder duidelijke aanleiding in elkaar, valt stil neer terwijl het spel om hem heen even doorgaat voordat scheidsrechter en ploeggenoten ingrijpen. Binnen seconden staat het medisch personeel op het veld, met een brancard en vaak een AED, het apparaat dat het hart met een schok weer op gang moet brengen. Het stadion valt stil, spelers slaan de handen voor het gezicht.

De oorzaak zit vrijwel altijd in een onderliggend hartprobleem dat niemand eerder had opgemerkt. Vaak gaat het om een hartritmestoornis, waarbij de elektrische signalen die het hart aansturen in de war raken, of om een verdikte hartspier, in medische termen hypertrofische cardiomyopathie. Beide afwijkingen kunnen jarenlang onopgemerkt blijven, ook bij een topsporter die dagelijks op het scherpst van de snede traint en fysiek getest wordt.

Wat een wedstrijd zo gevaarlijk maakt, is precies de belasting die het beroep vereist. Bij extreme inspanning, sprints, duels, herhaalde piekmomenten, moet het hart op volle toeren draaien. Bij een gezond hart is dat geen probleem. Maar bij een hart met een verborgen gebrek kan die piekbelasting het ritme volledig ontregelen. Het hart trekt dan niet meer gecoördineerd samen en pompt geen bloed meer rond, ook al blijft het orgaan wel bewegen. Dat heet een hartstilstand, en het overkomt spelers vaak op het moment dat ze fysiek het meest gevraagd worden: net na een sprint, in de slotfase van een helft, bij een duel op maximale snelheid.

Het paradoxale is dat dit juist jonge, fitte sporters kan treffen, spelers die elke medische test doorstaan en op papier kerngezond zijn. Een verdikte hartspier of een ritmestoornis is niet altijd zichtbaar in een simpel gezondheidsonderzoek, en veel spelers voelen er in het dagelijks leven niets van. Het probleem toont zich pas op het moment dat het lichaam tot het uiterste wordt gedreven, en dat moment is nu eenmaal een wedstrijd.

De medische keuringen die clubs en bonden laten uitvoeren, zijn bedoeld om precies dit soort afwijkingen op te sporen, met hartfilmpjes en soms uitgebreider onderzoek. Maar die keuringen zijn niet waterdicht. Een ritmestoornis kan op het moment van de test even niet actief zijn, en een licht verdikte hartspier is niet altijd van een normale, door training verdikte hartspier te onderscheiden. Daardoor glipt een deel van deze afwijkingen door de controles heen, en pas op het veld, onder de zwaarste belasting die een lichaam die dag te verduren krijgt, komt het gebrek aan het licht.

De uitzondering die weinig mensen weten, is dus niet dat het toeval is welke spelers dit treft, maar dat een goedgekeurde medische keuring geen garantie is. Een speler kan volledig fit worden verklaard en toch een hartafwijking bij zich dragen die simpelweg nog niet was opgespoord.