Đứng lệch 15cm: mẹo cản penalty ít ai để ý

Bài toán penalty không đơn giản như trông thấy

Penalty từ lâu được các nhà kinh tế học coi là một ví dụ kinh điển của lý thuyết trò chơi: cả cầu thủ đá và thủ môn đều phải chọn hướng theo một chiến lược hỗn hợp, tức là trộn các lựa chọn một cách ngẫu nhiên để đối phương không thể đoán trước. Nghiên cứu nổi tiếng nhất về vấn đề này, của Pierre-André Chiappori, Steven Levitt và Sohyoung Groseclose năm 2002, dựa trên dữ liệu 459 quả penalty ở Pháp và Italy, đưa ra chiến lược tối ưu cho một cầu thủ đá chân phải: sút trái 43%, giữa 24%, phải 33%. Về phía thủ môn, chiến lược tối ưu là đổ người trái 60%, đứng giữa 9%, đổ phải 31%.

Vì sao cú sút trái lại nguy hiểm hơn

Chìa khóa nằm ở sinh học vận động. Với một cầu thủ đá chân phải, cú sút sang trái của thủ môn (tức bên thuận chân hơn khi vẩy má trong) có độ chính xác và lực sút tốt hơn. Bảng xác suất bàn thắng theo hướng đá và hướng đổ người của thủ môn cho thấy rõ điều này: nếu thủ môn đổ đúng bên trái, xác suất vào lưới vẫn là 0,632, cao hơn hẳn so với 0,440 khi thủ môn đổ đúng bên phải. Nói cách khác, cú sút trái vẫn nguy hiểm ngay cả khi thủ môn bắt được ý đồ, còn cú sút phải thì không.

Điều đó cũng đúng khi nhìn vào xác suất ghi bàn theo khoảng cách ngang của cú sút so với tâm khung thành: điểm càng gần cột dọc, xác suất vào lưới càng cao, nhưng ở khoảng cách tương đương, bên trái luôn nhích hơn bên phải một chút.

Ý tưởng: dịch điểm xuất phát của thủ môn

Nếu thủ môn không đứng giữa mà lùi lệch sang phải của mình (tức lệch sang trái theo góc nhìn của cầu thủ đá), điều đó về bản chất cắt bớt vài centimet ở phần nguy hiểm nhất bên trái khung thành, đồng thời cộng thêm vài centimet ở phần bên phải, nơi xác suất ghi bàn thấp hơn. Vì phần không gian bị lấy đi bên trái luôn nguy hiểm hơn phần không gian được thêm vào bên phải, thủ môn đang đổi một phần rủi ro cao lấy một phần rủi ro thấp hơn. Khoảng cách dịch chuyển tối ưu, theo tính toán, là khoảng 15 centimet.

Bảng xác suất mới thay đổi ra sao

Sau khi dịch chuyển, một bảng xác suất bàn thắng mới xuất hiện. Đáng chú ý nhất: xác suất ghi bàn khi sút trái và thủ môn đổ đúng bên (0,577) giờ đã gần bằng với xác suất khi sút phải và thủ môn đổ đúng bên (0,4 vẫn thấp hơn, nhưng khoảng cách giữa hai phía đã hẹp lại đáng kể so với trước). Về cơ bản, việc dịch người đã trung hòa phần nào lợi thế sinh học vận động vốn nghiêng về cú sút trái.

Lợi ích thực tế có lớn không

Đây là phần cần thực tế: sau khi cầu thủ đá điều chỉnh lại chiến lược của mình để đối phó với vị trí mới của thủ môn, mức tăng tổng thể trong tỷ lệ cản phá chỉ là khoảng 0,3%. Nghe có vẻ nhỏ, nhưng trong một tình huống mà tỷ lệ cản phá gốc chỉ quanh mức thấp, một phần nhỏ phần trăm cũng đủ để tạo khác biệt trong một loạt luân lưu hay một mùa giải dài. Vấn đề lớn hơn là: một khi các cầu thủ đá biết thủ môn đang đứng lệch, họ sẽ điều chỉnh tỷ lệ sút trái, giữa, phải để bù lại. Đó là lý do lợi thế này không biến mất hoàn toàn nhưng cũng không phải phép màu.

Vậy có nên áp dụng đại trà không

Câu trả lời thực tế là: nên, nhưng đừng kỳ vọng nó thay đổi cuộc chơi. Đây là một điều chỉnh biên, giống việc một tay golf chỉnh lại độ mở chân vài độ. Nó không bù đắp cho phản xạ kém hay đọc tình huống sai, nhưng với hai thủ môn ngang tài, người biết dịch người đúng 15 centimet sẽ có xác suất cản phá nhích hơn một chút về dài hạn. Trong bóng đá hiện đại, nơi mọi trận đấu lớn có thể quyết định bằng loạt luân lưu, một chút cũng là một chút đáng có.