Carlos Kaiser: hoeveel van de legende klopt er eigenlijk?

Het antwoord is: minder dan de nasleep suggereert, en op interessantere manieren dan de meeste samenvattingen toegeven.

De documentaire — 'Kaiser: The Greatest Footballer Never to Play Football', geregisseerd door Louis Myles, wereldpremière op 21 april 2018 op het Tribeca Film Festival — is niet wat veel mensen ervan hebben gemaakt. Myles zei in november 2018 tegen VICE dat de documenten waarmee zijn film werkte 30 optredens registreren. Hij heeft van geen één beelden gezien. Zijn overtuiging dat Kaiser nooit heeft gespeeld, noemde hij uitdrukkelijk persoonlijk. En in juli 2018 zei hij tegen The Argus: 'We don't judge and we don't present our opinion on what did or did not occur.' De film is geen onderzoeksjournalistiek die de zaak heeft beslecht — het is een portret dat de vraag bewust openlaat.

Kaiser zelf heeft altijd gezegd dat hij wél speelde. Globo Esporte citeerde hem op 8 mei 2011: 'Jogo completo se tiver uns 20, 30, tem muito' — hooguit zo'n twintig tot dertig volledige wedstrijden. De absolute versie, dat hij nooit ook maar een minuut speelde, is de framing van de film, niet zijn eigen woorden.

De beroemdste scène — Kaiser die bij Bangu als invaller een vechtpartij uitlokt met supporters achter het doel, rood krijgt voordat hij het veld betreedt, en clubpatroon Castor de Andrade overhaalt zijn contract te verlengen — overleeft een archiefcheck niet. Evandro Furoni onderzocht het voor Tribuna Expresso in augustus 2018. Kaiser plaatst de wedstrijd tegen Coritiba, met Bangu twee doelpunten achter. In de gehele periode van 1985 tot 1995 verloor Bangu thuis nooit met 2-0 van Coritiba. Elke 2-0 voor Coritiba werd in Curitiba gespeeld. De coach die Kaiser noemt, Moises, was in 1986 al vertrokken bij de club. En in de wedstrijd die het meest in aanmerking komt — Coritiba 2-0 Bangu op 29 juli 1986, in Curitiba — stond het bij rust nog maar 1-0 en viel het tweede doelpunt pas in de 84e minuut. Er is geen ruimte voor een invaller die opwarmt terwijl de ploeg twee goals achter staat. De uitslagenreeks bewijst niet dat de rode kaart nooit gevallen is; ze laat zien dat er in de controleerbare versies geen wedstrijd bestaat die klopt. Smyth, auteur van het begeleidende boek, zei tegen VICE: 'We were sceptical about that, but there are people who swear they were there.'

Er is ook een datumprobleem dat de meeste verslagen negeren. De krantenarchieven plaatsen Kaisers periode bij Bangu in augustus tot oktober 1994 — niet in de jaren tachtig, zoals de film en de meeste nasleep aannemen. Jornal dos Sports vermeldt op 7 augustus 1994 'Bangu ja tem o seu rei: Carlos Kaiser' en op 5 mei 1995 'Kaiser, o goleador desempregado'. De database zerozero plaatst hem bij Bangu in 1990. De film situeert de Castor de Andrade-episode in het midden van de jaren tachtig. Drie bronnen, drie verschillende data — en niemand heeft dat tot nu toe serieus uitgezocht.

Twee claims zijn daadwerkelijk gecheckt, en beide hielden geen stand. Kaiser beweerde jaren bij Gazelec Ajaccio in Corsica te hebben gespeeld. Fabio Barros, een Braziliaan die er tussen 1986 en 1990 écht speelde, zegt op camera dat Kaiser er nooit is geweest en dat de foto's die hem in Frankrijk tonen, zijn gemaakt bij de Clube dos Macacos in Rio de Janeiro. Baptiste Gentili, die de club in die periode leidde, zei in 2012 tegen FourFourTwo dat Kaisers naam geen deel uitmaakt van de clubgeschiedenis, dat hij geen enkel spoor heeft achtergelaten en dat zijn verhaal niet geloofwaardig is. Sportief directeur Michel Mancini herinnerde zich Barros wel, Kaiser niet. De link met Independiente en de Intercontinentale Cup van 1984 is eveneens afgedaan: Independiente bevestigde in 2011 aan Globo dat er een Carlos Henrique in die selectie zat, maar dat het een Argentijn betrof — Carlos Enrique, de linksback die de finale tegen Liverpool in Tokio startte.

Maar niet alles is ontkracht. Bangu Atletico Clube publiceerde op 13 mei 2018 een officiële verklaring: de club weet van de episode, erkent dat ze door hem zijn misleid, en bevestigt dat hij in haar annalen voorkomt — al beschouwt ze hem niet als een clubicoon. FourFourTwo meldde in 2012 ook dat America hem op de boeken had staan. Wat geen enkele club heeft bevestigd, is dat hij daadwerkelijk speelde. Dat onderscheid verdwijnt te vaak in de navertellingen.

De Biblioteca Nacional van Brazilië levert via haar gedigitaliseerde archief de naam 'Carlos Kaiser' op in Jornal dos Sports in 1987, 1994 en 1995. Dat is meer dan niets — maar de indexvermeldingen zijn bevestigd, de artikelen zelf zijn niet gelezen. Wat wél opvalt: over de gehele jaren tachtig staat er in Jornal dos Sports precies één vermelding, en in Jornal do Brasil en Folha de S.Paulo helemaal niets. Een man die als ster door dat decennium zou zijn gegaan, laat in dat decennium vrijwel geen spoor na in de pers.

Het primaire archiefwerk — CBF-registraties, staatskampioenschap-inschrijvingen, teamlijsten — is nooit gedaan. Geen journalist, geen documentairemaker, geen fact-checker heeft die documenten geraadpleegd. De Braziliaanse fact-checkorganisaties Aos Fatos, Agencia Lupa en AFP Checamos hebben de zaak nooit aangeraakt. De kern van het verhaal is nooit getoetst aan primaire bronnen. Dat is niet hetzelfde als zeggen dat het niet klopt.