Mchezo ukifungana: nini kinatokea mwishoni?

Fikiria dakika ya tisini imefika. Mchezaji wa kati anashuka kwa mabega, kiunzi kinapigiwa kelele na mashabiki, na bodi ya muda inainuliwa: sifuri kwa sifuri. Au labda timu zote mbili zimefunga mara mbili, na hakuna aliyeweza kuvunja usawa. Mchezo umefungana — na kila mtu uwanjani anajua sasa ndipo mambo yanaweza kuwa magumu.

Sheria ya IFAB, Sheria ya 10 ya Kanuni za Mchezo wa Soka, inasema hivi kwa Kiingereza: "If both teams score no goals or an equal number of goals, the match is drawn." (Kama timu zote mbili hazikufunga goli au zimefunga idadi sawa ya magoli, mchezo ni sare.) Hiyo ni jibu rahisi. Katika mashindano mengi — ligi za kawaida, kwa mfano — sare ni matokeo halali, na kila timu inapata pointi zake na kwenda nyumbani.

Lakini katika mashindano yanayohitaji mshindi mmoja — kama raundi za kuondolewa au fainali — sheria inakuwa na meno. IFAB inaruhusu njia tatu tu, na tatu hizo peke yake. Sheria inasema: "the only permitted procedures to determine the winning team are: away goals rule two equal periods of extra time not exceeding 15 minutes each penalties (penalty shoot-out)." Neno "only" — "peke yake" — ndilo linaloumiza. Hakuna njia nyingine inayoruhusiwa. Hakuna sarafu kupigwa ili kuamua mshindi wa mechi nzima, hakuna kura ya nasibu, hakuna kitu kingine nje ya orodha hiyo.

Njia hizi zinaweza kutumika pamoja. Sheria inasema wazi: "A combination of the above procedures may be used." Kwa hivyo unaweza kuona muda wa ziada ukifuatiwa na penalti — hilo ndilo unaloliona mara nyingi katika mashindano makubwa. Timu zinapigana kwa dakika thelathini za ziada, mbili kwa mbili za dakika kumi na tano, na kama bado hakuna mshindi, penalti zinakuja.

Kuhusu penalti hizo: sheria inabainisha kwamba zinapigwa baada ya mchezo kuisha kabisa. Refa anapiga sarafu mara mbili — mara ya kwanza kuamua lango gani litatumika, na mara ya pili kuamua timu gani itaanza kupiga. Kisha mchezaji mmoja baada ya mwingine anakimbia kutoka umbali wa hatua kumi na mbili, na uwanja unakuwa kimya kwa sekunde moja kabla ya mlipuko wa furaha au huzuni.

Kitu kimoja ambacho wasomaji wengi hawajui: goli la nje — "away goals rule" — lipo kwenye orodha ya njia zinazoruhusiwa, lakini kutumika kwake kunategemea kanuni za mashindano husika. Sheria ya IFAB inairuhusu, lakini haiiamrishi. Mashindano mengine yameiondoa kabisa, mengine bado yanaitumia. Kwa hivyo timu mbili zinaweza kucheza mechi mbili za nyumbani na nje, kufungana kwa jumla, na matokeo yake yanategemea kanuni za ligi hiyo — siyo sheria ya IFAB peke yake.